Cumhuriyet Döneminde Havacılık

16 Şubat 1925’te Türk Tayyare Cemiyeti kuruldu. Cemiyetin nizamnamesi Atatürk’ün yönlendirmesiyle hazırlandı; ilk başkanlık Cevat Abbas’a verildi. Amaç; havacılığı yurt çapında yaygınlaştırmak, hava gücüne kaynak yaratmak ve gençliği gökyüzüne hazırlamaktı.

Cemiyet kısa sürede bağış, kumbara ve yardım kampanyalarıyla halkın desteğini harekete geçirdi. Satın alınan uçaklar Türk Hava Kuvvetleri’ne bağışlandı; böylece sivil örgütlenme ile askerî hava gücünün güçlenmesi aynı hatta ilerletildi.

Cumhuriyet’in ilk büyük hava sanayii adımlarından biri, Alman Junkers firmasıyla yapılan anlaşma sonucu kurulan Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi (TOMTAŞ) oldu. Kayseri’deki fabrika 6 Ekim 1926’da törenle açıldı; Eskişehir’de onarım kabiliyeti de hedeflendi.

İşletme güçlükleri ve ortaklıktaki sorunlar nedeniyle TOMTAŞ dönemi kısa sürdü; tesis 1928’de faaliyetini durdurdu. 1931’de Kayseri Tayyare Fabrikası adıyla yeniden açıldı. Akademik çalışmalarda, 1930’lu yıllarda burada üretilen uçak sayısının yaklaşık iki yüz civarında olduğu belirtilir.

23 Nisan 1926’da Tayyare Makinist Mektebi açılarak teknik personel ihtiyacına cevap verilmeye çalışıldı. Pilot, makinist ve destek kadroları; hem Hava Kuvvetleri hem sivil havacılık için hayati görüldü.

1929’da Uluslararası Havacılık Federasyonu’na (FAI) üyelik, sportif ve kurumsal havacılığın uluslararası temsilini güçlendirdi.

3 Mayıs 1935’te Türkkuşu kuruldu. Atatürk açılış konuşmasında Türk gencinin yurdun gökyüzünde de aynı özgüvenle dolaşması gerektiğini vurguladı. Planör ve paraşüt eğitimiyle başlayan yapı, kısa sürede motorlu uçuş ve model uçak faaliyetleriyle genişledi.

24 Mayıs 1935’te yapılan Büyük Kongre’de Türk Tayyare Cemiyeti’nin adı Türk Hava Kurumu olarak değişti. Aynı yıllarda İnönü planör kampı, Etimesgut motorlu uçuş sahası ve paraşüt kuleleri gibi tesislerle gençlik eğitimi yaygınlaştı.

Vecihi Hürkuş, Cumhuriyet öncesinden gelen uçuş tecrübesini üretim ve eğitimle sürdürdü; yerli uçak girişimleriyle anılır. Nuri Demirağ ve Selahattin Alan gibi isimler de sivil üretim ve havacılık yatırımlarıyla döneme damgasını vurdu.

Sabiha Gökçen, Türkkuşu’nun erken öğrencilerinden oldu; ardından aldığı askerî uçuş eğitimiyle dünyanın ilk kadın savaş pilotlarından biri olarak tarihe geçti. Bu profil, Cumhuriyet’in kadınların kamusal hayata katılımı ile havacılık vizyonunu birleştiren simgesel örneklerindendir.

1939 sonrasında Etimesgut Uçak Fabrikası üretim hattı, planör ve eğitim uçaklarıyla Cumhuriyet havacılık sanayiinin bir başka aşamasını oluşturdu. Magister tipi uçakların yanı sıra THK kodlu planör ve uçak modellerinin üretimi bu dönemin belirgin çıktıları arasındadır.

Gazi Orman Çiftliği’nde kurulan motor fabrikası girişimi, ülkenin ilk motor üretim teşebbüslerinden biri olarak anılır; 1950’lerin başında tesis Makina ve Kimya Endüstrisi’ne devredilmiştir.

1953’te Uluslararası Hava Öğrenci Mübadelesi (IACE) üyeliğiyle gençlik diplomasisinde yeni bir kanal açıldı. Sonraki on yıllarda planör, paraşüt, model uçak ve diğer sportif branşlarda eğitim–yarışma faaliyetleri sürdü.

1997’de Türkiye’de düzenlenen 1. Dünya Hava Oyunları, sportif havacılığın uluslararası ölçekteki görünürlüğünü artırdı. Karain başta olmak üzere eğitim merkezleri bu faaliyetlerin altyapısını güçlendirdi.