Osmanlı Döneminde Havacılık

Hava Kuvvetleri Komutanlığı’nın müzelerinde Lagâri Hasan Çelebi ve Hezârfen Ahmed Çelebi’nin “ilk uçuş denemeleri” Türk havacılık tarihinin erken simgeleri olarak sunulur. Anlatının tarihsel dayanağı Evliyâ Çelebi’nin Seyahatnâme’sidir; Hava Kuvvetleri bu iki ismi Türk ve Dünya Havacılık Tarihi Salonu’nda mizansen maketlerle anar.

Hezârfen Ahmed Çelebi; çeşitli fen ve sanatlardan anladığı için “bin fenli” anlamında Hezârfen unvanıyla anılır. Okmeydanı’nda rüzgârda yaptığı denemelerin ardından kartal kanatlarına benzeyen bir düzenekle Galata Kulesi’nden havalandığı ve Boğaz’ı geçerek Üsküdar’da Doğancılar Meydanı’na indiği rivayet edilir. Olayı Sarayburnu’ndan izleyen IV. Murad’ın kendisine ihsanda bulunduğu, ardından Cezayir’e sürdüğü anlatılır.

Lagâri Hasan Çelebi ise 1042 (1632–33) yılında, IV. Murad’ın kızı Kaya Sultan’ın doğumu şenliklerinde, barut macunundan yedi kollu bir fişek düzeniyle Sarayburnu’nda havalandığı; barutu tükenince kartal kanadı biçimindeki düzenekle denize indiği rivayet edilen Osmanlı sanatkârıdır. Barutun itme gücüne dayalı bu deneme, Hava Kuvvetleri anlatısında erken dönem roket–uçuş teşebbüsü olarak öne çıkar.

Aralık 1909’da İstanbul’da gerçekleştirilen uçuş gösterileri (Baron de Caters’in Voisin uçağı ve Louis Blériot’nun uçuşları) kamuoyunda ve askerî çevrelerde büyük ilgi uyandırdı. Kısa süre içinde hazırlanan raporlarda, uçağın savaştaki rolünün artacağı vurgulandı.

Avrupa’daki havacılık gelişmeleri izlendi; Paris’te düzenlenen toplantılara katılım ve tatbikat gözlemleri, Osmanlı’nın sistemli bir hazırlığa yönelmesini hızlandırdı.

1911 yılında kurulan Tayyare (Havacılık) Komisyonu, askerî havacılığın çekirdek teşkilatını oluşturdu. Hava Kuvvetleri geleneğinde kuruluş günü 1 Haziran 1911 olarak anılır.

Aynı süreçte Yüzbaşı Mehmet Fesa (Evrensev) ile Teğmen Yusuf Kenan, Fransa’daki Blériot okuluna gönderildi. Brevet alarak dönen bu isimler, Osmanlı’nın ilk diplomali askerî pilotları arasında yer aldı.

3 Temmuz 1912’de Yeşilköy’de (Ayastefanos / Şenlikköy çevresi) Tayyare Mektebi açıldı. Pilot, rasıt (gözlemci) ve makinist yetiştirmek üzere hangarlar ve uçuş sahası oluşturuldu.

Uçak ihtiyacı büyük ölçüde bağışlarla karşılandı. Muavenet-i Milliye Cemiyeti ve hayırseverlerin desteğiyle gelen makineler; “Muavenet-i Milliye”, “Prens Celaleddin” gibi isimlerle anıldı. İlk Türk pilotlarının Yeşilköy üzerinde uçuşları, sonraki yıllarda Pilotlar Günü geleneğinin de kaynağı oldu.

Osmanlı havacılığı yalnızca tayyarelerle sınırlı kalmadı. Balonculuk ve hava gemisi denemeleri de yapıldı. Parseval PL-9 tipi bir hava gemisinin 1913’teki Yeşilköy uçuşu, dönemin nadir ve dikkat çekici uygulamalarındandır.

Balkan Savaşları, Osmanlı tayyare bölüklerinin ilk büyük savaş sınavı oldu. Envanter sınırlıydı; erken dönemde yabancı kiralık pilotlardan da yararlanıldı. Fesa, Nuri, Fethi, Salim gibi isimler keşif uçuşlarında görev aldı.

Harekâtta asıl katkı keşif ve haberleşme alanında görüldü. Savaşın bıraktığı en önemli ders ise eğitimli insan kaynağı ve sağlam teşkilat ihtiyacıydı.

1913 sonunda Belkıs Şevket’in Yeşilköy’den bir tayyareyle yolculuğu, Türk kadınının havacılık tarihindeki erken temsilcilerinden biri olarak anılır.

Şubat 1914’te başlayan İstanbul–Kahire kıtalararası seferi, döneminin en cesur girişimlerindendi. Fethi Bey ve Sadık Bey ile Nuri Bey’in şehit düşmesi seferi trajediye dönüştürdü; Salim (İlkuçan) ve Kemal Bey ise yolculuğu tamamlayarak varışa ulaştı.

1914’te Yeşilköy’de Bahriye Tayyare Mektebi de faaliyete geçti. Savaş yıllarında Osmanlı hava birlikleri Alman uzmanların desteğiyle yeniden örgütlendi; Erich Serno’nun katkıları bu süreçte öne çıkar.

Çanakkale başta olmak üzere Kafkas, Irak ve Filistin cephelerinde keşif ve bombardıman görevleri yürütüldü. Savaş ortalarına doğru uçak ve pilot sayısı kayda değer biçimde arttı; kesin rakamlar kaynaklara göre değişir.

Vecihi Hürkuş, Yeşilköy Tayyare Mektebi’nde 21 Mayıs 1916’da ilk uçuşunu gerçekleştirdi, 15 Kasım 1916’da pilot diplomasını aldı; Balkan ve Birinci Dünya Savaşı tecrübesiyle Türk havacılık tarihinin mihenk taşlarından biri oldu.